Elewacja (fot. CVP, Grzegorz Eliasiewicz i Rafał Ochęduszko)

Kościół parafialny pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Krakowie


Identyfikator:
Krak/KProk/1

Parafia
Parafia pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Krakowie
Dekanat
Archidiecezja krakowska >>> dekanat Kraków-Prokocim
Adres
Kraków 6, ks. J. Popiełuszki 35
Witraże lokalizacji:
Przemienienie (Ic)
Gołębica Ducha Św. (IIC)
Matka Boska z Dzieciątkiem (IIIc)
Tajemnice Różańca (IVc)
Tajemnice Różańca (Vc)
Chrystus Pantokrator (VIc)
witraż z hierogramem Marii (VIIa)
Numer rejestru zabytków
A-1024, decyzja z 9 III 1971[A-0246/M]
Opis budowli / Ogólna charakterystyka
Barokowy, z późniejszymi dobudówkami. Murowany. Orientowany. Jednonawowy,
dwuprzęsłowy z jednoprzęsłowym prezbiterium zamkniętym
absydą. Przy wschodnim przęśle nawy neoromańskie kaplice, zwane
Ciemną (po stronie północnej) i Jasną (po stronie południowej). Na osi
kościoła od zachodu wieża. Wnętrze oświetlone trzynastoma prostokątnymi
oknami zamkniętymi półkoliście i dwoma kolistymi (w kaplicy
Jasnej i kruchcie), z witrażami (w nawie i prezbiterium współczesne) lub
oszkleniami gomółkowymi. Wyposażenie nawy i prezbiterium barokowe,
w kaplicy Jasnej ołtarz neoromański, w Ciemnej w stylu art déco. Kaplica
Ciemna polichromowana, w innych częściach kościoła częściowo zachowane
malowidła ścienne z okresu międzywojennego. Skromne elewacje
zewnętrzne, na ścianach kaplic motywy neoromańskie.

Historia budowli
Niewielki, barokowy kościół został wzniesiony w podkrakowskiej
wsi Bieżanów w roku 1636. W 3. ćwierci wieku XIX, z uwagi na zły
stan techniczny, przeprowadzono jego gruntowny remont i rozbudowę.
Inicjatorem prac był ks. Józef Kufel, od 1876 roku proboszcz parafii. Niedługo po objęciu urzędu rozpoczął on, według projektu
architekta Szporka (?) z Krakowa, budowę kaplicy Ciemnej (1882?).
Poświęcono ją w roku 1886, a dwa lata później wnętrze ozdobił
polichromią Antoni Tuch. W latach 80. wzniesiono nowy korpus
nawowy (powtarzający pierwotną bryłę) i wieżę (1886, według projektu
Karola Knausa), w roku 1897 powstała kaplica Jasna (również
według projektu Knausa). W latach 20. XX wieku powstały malowidła
ścienne autorstwa Tadeusza Korpala. W latach 80. XX wieku wybudowano
w bezpośrednim sąsiedztwie świątyni nowy kościół parafialny.

Uwagi konserwatorskie dotyczące zasobu witrażowego
Witraże kaplicy Ciemnej w stanie dobrym,
po konserwacji, lokalne uszkodzenia warstwy malarskiej oraz pęknięcia
szkieł. Kaplica Jasna: witraż dolny w stanie bardzo dobrym,
po konserwacji, nieznaczne uszkodzenia warstwy malarskiej; witraż
górny zabrudzony, ubytki szkła. Oszklenie ochronne pojedyncze
(witraż górny kaplicy Jasnej bez oszklenia ochronnego). Zalecenia:
naprawy bieżące i obserwacja, w przypadku witrażu górnego kaplicy
Jasnej konserwacja i montaż oszklenia ochronnego.

Dzieje zasobu witrażowego
W jednym ze sprawozdań Tiroler Glasmalerei odnotowano, że w roku
1880 ks. Józef Kufel zamówił Tajemnice Różańca w romańskich oknach
medalionowych do kościoła w Bieżanowie [Jele 1882, s. 13]. Dokument
odnosi się bez wątpienia do witraży w oknach IVc i Vc kaplicy
Ciemnej, jednak wobec niepewnego czasu powstania tej części kościoła,
nie można wykluczyć, że były one pierwotnie przeznaczone
do okien w nawie lub prezbiterium. Brak w sprawozdaniu wzmianki
o dwu pozostałych witrażach kaplicy (IIIc, VIc) oraz ich odmienna
kompozycja mogą wskazywać, że zamówiono je później, być może
w związku z powstaniem dekoracji malarskiej wnętrza (1888). W korespondencji
z Tiroler Glasmalerei z lat 90. XIX wieku pojawia się
przypuszczenie, że witraże kaplicy Ciemnej zostały wykonane przez
wiedeńską filię firmy, co wyjaśniałoby brak stosownych dokumentów
w archiwum zakładu [APB, 40, list do ks. J. Kufla, 20 XI 1897; poniżej
podano jedynie daty kolejnych listów z Innsbrucka]. Neoromańska
ornamentyka i ukazane na witrażach elementy architektoniczne
zostały dostosowane do stylistyki tej części kościoła.
Witraże kaplicy Jasnej (kompozycja okna dolnego wzorowana na
Przemienieniu Rafaela oraz znajdujący się nad nim kolisty witraż
z gołębicą Ducha Św.) zostały zamówione w innsbruckiej pracowni
pod koniec roku 1897 [APB, 20 XI 1897] jako fundacja Erazma i Anny
Jerzmanowskich, właścicieli pobliskiego majątku w Prokocimiu.
W styczniu 1898 roku przesłano ks. Kuflowi kolorowe szkice obu
witraży z prośbą o zatwierdzenie, podkreślając przy tym, iż nowe
kompozycje usiłowano zharmonizować ze stylistyką oszkleń kaplicy
Ciemnej [APB, 5 I 1898], co wyjaśnia wprowadzenie neoromańskiego
obramienia architektonicznego w scenie Przemienienia. Witraże wyekspediowano
do Bieżanowa w kwietniu [APB, 15 IV 1898], ich koszt
zamknął się kwotą 500 guldenów. Podczas montażu (przeprowadzonego
w sierpniu przez pracownika tyrolskiej firmy, Karla Janischa)
okazało się, że niektóre elementy głównej kompozycji wymagają
poprawek, które uskuteczniono w Innsbrucku jesienią [APB, 9 VIII,
13 IX, 17 X 1898]. Zapewne w tym samym czasie powstały gomółkowe
oszklenia czterech pozostałych okien kaplicy, wykonane prawdopodobnie
przez rzemieślników miejscowych.
Przy okazji prac w kaplicy Jasnej ks. Kufel wyraził zamiar sfinansowania
kolistego witrażu z monogramem Marii i inskrypcją fundacyjną
„X J K” w bordiurze. Witraż ten, przeznaczony do okna
nad wejściem do kruchty, wykonano w Innsbrucku na początku
października 1898 roku i w połowie miesiąca, wraz z uzupełnieniami
do kompozycji fundowanej przez Jerzmanowskich, wysłano
do Bieżanowa. Koszt witrażu wynosił 30 guldenów [APB, 13 IX, 21 IX,
6 X, 17 X 1898]. Z czasu przebudowy kościoła pod koniec XIX wieku pochodzą zapewne również przeszklenia gomółkowe okienek w kruchcie
i zakrystii.
Witraże kaplicy Ciemnej były odnawiane przynajmniej trzykrotnie:
w roku 1930 przez Krakowski Zakład Witrażów S. G. Żeleński (zapewne
w związku z urządzaniem w kaplicy nowego ołtarza projektu
Bogdana Tretera); w roku 1947 przez tę samą firmę (uzupełnienia,
przeołowienia, nowe kity) [Czapczyńska-Kleszczyńska 2007]; generalną
konserwację witraży przeprowadził ostatnio Lesław Heine.
Wiadomo również, że w roku 1947 zakład S. G. Żeleński uzupełniał
gomółki w oknach kaplicy Jasnej i kruchty [Czapczyńska-Kleszczyńska
2007]. W roku 1972 powstały witraże do okien prezbiterium
i nawy kościoła, ukazujące św. Maksymiliana Kolbe, Judę Tadeusza,
archaniołów Michała i Gabriela oraz sceny biblijne.
bibliografia

Źródła archiwalne dotyczące budowli
AKKM, APA 13, Akta parafii Bieżanów
Opracowania dotyczące budowli
KZSP 1951, s. 147–148; Lang 2011, s. 50–51; Wójcik 1972; Pałamarz
1972

Źródła archiwalne dotyczące zasobu witrażowego
APB, 40, Korespondencja ks. Józefa Kufla z Tiroler Glasmalerei w Innsbrucku;
oferta i pokwitowania Krakowskiego Zakładu Witrażów S. G.
Żeleński; TG, zbiór projektów; AKKM, APA 13, Akta parafii Bieżanów

Źródła drukowane dotyczące zasobu witrażowego
Albert Jele, Die Tiroler Glasmalerei 1877–1881, Wien 1882, s. 13
Opracowania dotyczące zasobu
Czapczyńska-Kleszczyńska 2007
Dokumenty konserwatorskie dotyczące zasobu witrażowego
Karty ewidencyjne witraży, oprac. Danuta Czapczyńska-Kleszczyńska
(wuoz)

Autorstwo opracowania
Tomasz Szybisty
Autorstwo zdjęcia
CVP, Grzegorz Eliasiewicz i Rafał Ochęduszko