(fot. CVP, Grzegorz Eliasiewicz i Rafał Ochęduszko)

Kościół Franciszkanów-Reformatów pw. św. Kazimierza królewicza w Krakowie


Identyfikator:
Krak/KCent/12

Parafia
Parafia pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Krakowie
Jednostka administracji zakonnej
Prowincja Matki Bożej Anielskiej Zakonu Braci Mniejszych w Polsce
Dekanat
Archidiecezja krakowska >>> dekanat Kraków-Centrum
Adres
Kraków, Reformacka 4
Witraże lokalizacji:
Św. Kazimierz (VIIw)
witraż geometryczny z motywem krzyża (VIIIc)
witraż z godłem zakonu franciszkanów (IXc)
witraż z hierogramem Marii (Xc)
Matka Boska Ostrobramska (IIs)
witraże bordiurowe (IIIs–IVs, Vn–VIn)
Św. Antoni (Is)
Numer rejestru zabytków
A-87, decyzja z 25 II 1931 [A-216/M]
Opis budowli / Ogólna charakterystyka
Barokowy. Murowany. Jednonawowy z prezbiterium skierowanym na północny zachód; po stronie południowo-zachodniej budynki klasztorne zgrupowane wokół prostokątnego dziedzińca. Nawa i prezbiterium na rzucie prostokąta, dwuprzęsłowe. Przy pierwszym przęśle nawy po stronie północnej kaplica Pana Jezusa Miłosiernego. W nawie, prezbiterium i kaplicy sklepienia kolebkowe z lunetami, dekorowane malowidłami. Okna prostokątne, zamknięte półkoliście. Wyposażenie głównie barokowe i neobarokowe. W klasztorze na pierwszym piętrze kaplica domowa o nietypowym układzie przestrzennym, składająca się z „tunelowego” odcinka dawnego korytarza przylegającego do ściany korpusu kościoła oraz wyższego i szerszego pomieszczenia przylegającego do prezbiterium. Wnętrze oświetlone m.in. wychodzącymi na wirydarz oknami prostokątnymi, w których witraże; oszklenie witrażowe wypełnia również prostokątny, zamknięty półkoliście otwór okienny pomiędzy kaplicą a prezbiterium kościoła.
Historia budowli
W roku 1658 reformaci otrzymali od kasztelana krakowskiego Stanisława Warszyckiego nieruchomość przy ulicy Rogackiej (obecnej Reformackiej) i w krótkim czasie weszli w posiadanie sąsiednich parceli. W 1666 roku uzyskali od bpa Andrzeja Trzebickiego zgodę na budowę w tym miejscu zespołu klasztornego i niezwłocznie podjęli prace budowlane. Kościół ukończono w roku 1672, jego konsekracji dokonał bp Mikołaj Oborski. W latach 1745–1747 powstały obecne ołtarze świątyni. W roku 1855 przebudowano budynek klasztorny: na pierwszym piętrze odcięto przylegający do kościoła trakt korytarza tworząc kaplicę Jezusa Miłosiernego, sukcesywnie wyposażaną w następnych latach, m.in. w roku 1868 sprawiono do niej niewielki prospekt organowy, a w roku 1883 – witraże. Na przełomie XIX i XX wieku, za czasów gwardiana Zygmunta Janickiego, doszło do znaczących zmian w architekturze i dekoracji kościoła oraz klasztoru. W roku 1899 zainstalowano nowe organy, umieszczając w oknie ponad nimi witraż z wizerunkiem św. Kazimierza. W roku 1906 powstały malowidła ścienne (w miejsce polichromii z 1889 roku). Dwa lata później ołtarz główny dosunięto do ściany czołowej prezbiterium, likwidując w ten sposób chór zakonny. Również w roku 1901 dobudowano do północno-wschodniej ściany kościoła kaplicę Pana Jezusa Miłosiernego (według projektu Janusza Niedziałkowskiego), poświęconą 13 grudnia przez kardynała Puzynę. Dotychczasową kaplicę pod tym wezwaniem przeznaczono do wy- łącznego użytku zakonników. Od tego czasu architektura i dekoracja kościoła nie ulegały poważniejszym zmianom.
Uwagi konserwatorskie dotyczące zasobu witrażowego
Witraże prezbiterium w stanie dobrym, zabrudzone; witraże nawy – w stanie bardzo dobrym; witraż w oknie fasady (VIIw) – w stanie dobrym, widoczne rdzawe zacieki. Oszklenie zewnętrze pojedyncze, w oknie VIIw nieszczelne (woda zacieka na witraż). Zalecenia: naprawa oszklenia osłonowego w oknie fasady i obserwacja stanu zachowania. Witraże kaplicy domowej w stanie bardzo dobrym, dwa osadzone w oknie z szybą zespoloną (IXc, Xc), trzecie (VIIIc) bez oszklenia ochronnego (zbędne). Zalecenia: obserwacja stanu zachowania
Dzieje zasobu witrażowego
W roku 1883 Teodor Zajdzikowski wykonał sześć skromnych, w zasadzie bezstylowych witraży do okien kaplicy w klasztorze (wówczas pod wezwaniem Jezusa Miłosiernego) [AFR, Kronika, t. II, s. 233; Katalog… 1887, s. 113]. Trzy z nich, o nieustalonej ikonografii, zostały usunięte być może podczas modernizacji wnętrza w roku 1953. W latach 1898–1899 prace remontowe w kościele, zintensyfikowane w związku z planowanym umieszczeniem w ołtarzu głównym obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, objęły chór muzyczny. Organy z 1852 roku zastąpiono wówczas nowymi, które pozwoliły odsłonić okno w fasadzie, wykonano również nową balustradę [AFR, Kronika, t. II, s. 240]. Jesienią 1898 podjęto rozmowy z pracownią Mayera w Monachium w sprawie witrażu do okna fasady. W listopadzie firma przesłała projekt romańskiego malowidła na szkle [AFR, Akta klasztoru…, list do Z. Janickiego z 19 XI 1898], a po jego zatwierdzeniu przystąpiła do prac wykonawczych [AFR, Akta klasztoru…, umowa z 28 XI 1898]. Witraż osadzono w kościele z pewnością w pierwszej połowie 1899 roku. Koszt przeszklenia wyniósł 500 guldenów [AFR, Akta klasztoru…, rachunek z 13 IV 1899]. W roku 1903 wymieniono oszklenia pozostałych okien nawy i prezbiterium – w krakowskiej pracowni Władysława Ekielskiego i Antoniego Tucha zamówiono historyzujące kompozycje (z motywem kratki regencyjnej i rocaille’u) do dwóch okien prezbiterium po stronie Lekcji: Św. Antoni (w oknie przy ołtarzu) oraz Matka Boska Ostrobramska. Ich koszt wyniósł 3 tys. koron. Taką samą kwotę zapłacono za cztery witraże z rozbudowanymi, romanizującymi bordiurami do okien nawy [AFR, Kronika, t. II, s. 245–246]. Witraż Św. Kazimierz został uszkodzony podczas drugiej wojny światowej [AKKM, Straty wojenne…, pismo o. Jana Kantego Grabowskiego, 20IV 1945]. Wiadomo, że w roku 1952 Krakowski Zakład Witrażów naprawiał oszklenia kościoła (zakres prac nieustalony) [ADCzK, Wykaz robót…]. W roku 1994 restaurowała je również pracownia Anny Zarzyckiej [Teczka obiektowa, dokumenty z 1994 roku; sygnatura na witrażu Św. Kazimierz].
bibliografia

Źródła archiwalne dotyczące budowli
AFR, Kronika kościoła i klasztoru, t. II, 1754–1932
Źródła drukowane dotyczące budowli
Zygmunt Janicki, Pamiątka przeniesienia cudownego obrazu Miłosiernego Pana Jezusa do nowej kaplicy w kościele Braci Mniejszych u św. Kazimierza w Krakowie w roku jubileuszowym 1901, Kraków 1901
Opracowania dotyczące budowli
KZSP 1978, s. 1–16; Pasiecznik 1978
Źródła archiwalne dotyczące zasobu witrażowego
ADCzK, Wykaz robót witrażowych od 1929 1 IX za Adama Żeleńskiego, odpis z oryginału w zbiorach prywatnych; AKKM, b. sygn., Straty wojenne – ankieta z 1945 i 1946; AFR, Kronika kościoła i klasztoru, t. II, 1754–1932; b. sygn., Akta klasztoru w Krakowie za gwardiana Zygmunta Janickiego / gospodarczo-finansowe, 1898–1900
Źródła drukowane dotyczące zasobu witrażowego
Katalog Wystawy Krajowej Rolniczo-Przemysłowej w Krakowie, Kraków 1887, s. 113; Zygmunt Janicki, Pamiątka przeniesienia cudownego obrazu Miłosiernego Pana Jezusa do nowej kaplicy w kościele Braci Mniejszych u św. Kazimierza w Krakowie w roku jubileuszowym 1901, Kraków 1901, s. 32–33, 46
Opracowania dotyczące zasobu
Czapczyńska-Kleszczyńska 2003, s. 157; Pasiecznik 1978, s. 96; Szybisty 2012a, s. 152–154
Dokumenty konserwatorskie dotyczące zasobu witrażowego
Teczka obiektowa kościoła Reformatów (WUOZ); Karty ewidencyjne witraży, oprac. Anna Szpajcher-Sokal, 2008 (WUOZ)
Autorstwo opracowania
Tomasz Szybisty
Autorstwo zdjęcia
CVP, Grzegorz Eliasiewicz i Rafał Ochęduszko