• Kościół parafialny pw. św. Justyny w Paleśnicy (fot. CVP, Grzegorz Eliasiewicz i Rafał Ochęduszko)

Kościół parafialny pw. św. Justyny w Paleśnicy


Identyfikator:
Tar/Zak/1

Parafia
Parafia pw. św. Justyny w Paleśnicy
Dekanat
Diecezja tarnowska >>> dekanat Zakliczyn
Adres
Paleśnica 39
Witraże lokalizacji:
witraż medalionowy z hierogramem Chrystusa (Is)
witraż medalionowy z hierogramem Marii (IIn)
witraż medalionowy z symbolem Eucharystii (IIIs)
witraż medalionowy Gołębica Ducha Świętego (IVs)
witraż medalionowy z inskrypcją „Św. J” (Vn)
witraż medalionowy z literami alfa i omega (VIn)
witraże bordiurowe z motywami geometrycznymi (VIIw, VIIIw)
Numer rejestru zabytków
A-18/M, decyzja z 15 IV 2004 (województwo małopolskie)
Opis budowli / Ogólna charakterystyka
Kościół murowany, potynkowany. Jednonawowy, z nieco węższym od nawy prezbiterium skierowanym na zachód, zamkniętym ścianą prostą, z zakrystią na osi głównej i prostokątną dobudówką od południa. Do korpusu dostawione: wieża (od wschodu), kaplica (od południa) i kruchta (od północy). Narożniki nawy przy tęczy ścięte, w zamknięciu prezbiterium zaoblone. Przy wschodniej ścianie nawy drewniany chor muzyczny, wsparty na kolumnach. Prezbiterium i nawa nakryte stropem płaskim, zaoblonym u nasady; pod wieżą sklepienia żaglaste. Okna w większości prostokątne, zamknięte półkoliście, jedynie we wschodniej ścianie nawy okrągłe; we wszystkich skromne witraże medalionowe, z bordiurą i geometrycznym tłem. Wyposażenie historyzujące z końca XIX wieku. Elewacje ujęte wydatnymi przyporami. W fasadzie wieża flankowana przedsionkami, nakryta namiotowym hełmem z czworoboczną nadstawką. W zwieńczeniach ścian frontowych kaplicy i kruchty faliste szczyciki.
 

Historia budowli
Parafia Paleśnica powstała w średniowieczu. Do początku XIX wieku funkcję świątyni parafialnej pełnił drewniany kościół pw. św. Klemensa (wygląd budowli znany jest z obrazu z początku XX wieku umieszczonego w ołtarzu głównym). Obecna świątynia w typie „józefińskim” powstała w 1809 roku z fundacji Justyny Lanckorońskiej; konsekrowano ją 19 lat później. Wieża od frontu została przypuszczalnie dobudowana w 1850 roku. Pod koniec XIX wieku wykonano eklektyczny ołtarz główny (1895) oraz takież ołtarze boczne. W 1911 okna kościoła ozdobiły skromne witraże dostarczone przez Krakowski Zakład Witrażów S. G. Żeleński. Około połowy XX wieku kościół został ogrodzony murem i powiększony o niewielkie dobudówki. Był później kilkakrotnie odnawiany, m.in. w 1966 roku (powstały wówczas malowidła pędzla Tadeusza Knausa, zastąpione później dekoracją autorstwa Jerzego Lubańskiego, obecnie również nieistniejącą)
i w ostatnim czasie.

Uwagi konserwatorskie dotyczące zasobu witrażowego
Witraże w stanie dobrym; pojedyncze pęknięcia szkieł, zabrudzenia. Oszklenie zewnętrzne (szyby zespolone) bez wentylacji wewnętrznej, nowe. Zalecenia: przegląd konserwatorski witraży, obserwacja stanu zachowania oszklenia zewnętrznego.
Dzieje zasobu witrażowego
Według sygnatur umieszczonych na trzech witrażach zespołu (I s, IV s, VIII w) przeszklenia w kościele parafialnym w Paleśnicy powstały w Krakowskim Zakładzie Witrażów S. G. Żeleński. Wszystkie wykonano w roku 1911, o czym informuje data towarzysząca sygnaturze na witrażu IV s oraz zapis archiwalny w zakładowej księdze wymiarów [ADC zK, Wypis z: SGŻ, As 765, s. 244]. Witraże prezbiterialne zostały ufundowane przez Kółko Rolnicze w Paleśnicy [inskrypcja na przeszkleniu I s] oraz Agnieszkę Ustupską z Paleśnicy [inskrypcja na przeszkleniu II n]. Medaliony wypełniono skromnymi motywami symbolicznymi i hierogramami, natomiast zróżnicowano liczbę i wzór elementów dekoracyjnych w bordiurach i obramieniach medalionów, a także tła i wstęgi z napisami fundacyjnymi. W zespole występują trzy typy kompozycyjne, zależne od miejsca osadzenia witrażu. Najbardziej ozdobne przeszklenia znajdują się w prezbiterium, nieco skromniejsze po bokach nawy, a najbardziej oszczędne w ścianie wschodniej. Z kolei z elementów umieszczonych w medalionach warto odnotować skrót „św. J”, odnoszący się przypuszczalnie do św. Justyny, patronki kościoła.
 
bibliografia

Źródła drukowane dotyczące budowli
Sandozówna 1911, s. 64
Opracowania dotyczące budowli
KZSP 1953, s. 82–83; Kornecki 1972, s. 606– 607; Zakliczyn… 1980, s. 14; Chrzanowski, Kornecki 1982, s. 550; Krupiński 1989, s. 46; Góra 1997, s. 38–39, 50; Schematyzm 2011–2012, s. 513; Krasnowolski 2013, s. 229
Źródła archiwalne dotyczące zasobu witrażowego
ADCzK, Wypisy z: SGŻ, As 765, Księga wymiarow Krakowskiego Zakładu Witrażow; NID OTK, Ankieta 2007–2008, Parafia Paleśnica
 

Opracowania dotyczące zasobu
Laskowski 2017, s. 39
Autorstwo opracowania
Andrzej Laskowski
Uzupełnienia
Wojciech Bałus i Tomasz Szybisty
Autorstwo zdjęcia
CVP, Grzegorz Eliasiewicz i Rafał Ochęduszko