Kościół parafialny pw. św. Katarzyny w Nowym Targu (fot. CVP, Grzegorz Eliasiewicz i Rafał Ochęduszko)

Kościół parafialny pw. św. Katarzyny w Nowym Targu


Identyfikator:
Krak/NTarg/1

Parafia
Parafia pw. św. Katarzyny
Dekanat
Archidiecezja krakowska >>> dekanat Nowy Targ
Adres
Nowy Targ, ul. Kościelna 1
Witraże lokalizacji:
witraż bordiurowy z motywami geometrycznymi (Vs)
witraże bordiurowe z motywami geometrycznymi (Is-IIIs, IVn)
witraż bordiurowy z motywami geometrycznymi (VIs)
witraże bordiurowe z motywami geometrycznymi (VIIs, VIIIs)
witraże bordiurowe z motywami geometrycznymi (IXc, Xc)
Numer rejestru zabytków
A-40, decyzja z 22 I 1970 [A-939/M]
Opis budowli / Ogólna charakterystyka
Kościół barokowy z gotycką partią prezbiterialną.Murowany, potynkowany. Orientowany. Jednonawowy z transeptem. Prezbiterium trójprzęsłowe, zamknięte trójbocznie; zakrystia od północy. Korpus trójprzęsłowy, poprzedzony wieżą, w jej przyziemiu kruchta. Oś nawy przesunięta w kierunku południowym w stosunku do osi prezbiterium. Przy drugim przęśle korpusu kaplica Najświętszej Marii Panny Rożańcowej (od północy) oraz kruchta (od południa). W prezbiterium, nawach i kaplicy sklepienia kolebkowe z lunetami. Okna prostokątne zamknięte łukami półkolistymi lub odcinkowymi; we wszystkich barwne przeszklenia. Bogate wyposażenie wnętrza, utrzymane w formach barokowych. Fasada jednowieżowa.
 

Historia budowli
Według utrwalonej tradycji kościół pw. św. Katarzyny w Nowym Targu został ufundowany przez Kazimierza Wielkiego w latach 40. XIV wieku, być może na miejscu starszej świątyni. Wiadomo, że pod koniec XVI stulecia budowla składała się z murowanego prezbiterium (z końca XIV wieku?) i drewnianej nawy, która spłonęła w roku 1601. W toku odbudowy kierowanej przez Piotra Czernego (podjęta najpóźniej w roku 1606) starsze prezbiterium zintegrowano z nowym korpusem. Przypuszczalnie w 1634 wzniesiono kaplicę Rożańcową. W roku 1639 świątynia nie miała jeszcze sklepienia. 14 września 1649 bp Wojciech Lipnicki konsekrował odbudowany kościół, z kolei w roku 1668 bp Mikołaj Oborski konsekrował ołtarze. Za czasów ks. Józefa Sawickiego, proboszcza w latach 1761–1789, przeprowadzono gruntowne prace remontowe (w latach 1765–1766 oraz po pożarze w roku 1784), obejmujące m.in. wieżę. W ich toku budowla uzyskała swój obecny wygląd. Z XVII i XVIII stulecia pochodzi zasadnicza część wyposażenia. W roku 1761 w kościele znajdowało się siedem ołtarzy. Większość z nich przetrwała do czasów współczesnych w formach znacząco przekształconych w toku licznych restauracji i rekonstrukcji.
Kościół i jego wyposażenie odnawiano wielokrotnie w wiekach XIX i XX. W ostatniej dekadzie XIX stulecia, za czasów ks. Michała Wawrzynowskiego, który w latach 1891–1925 sprawował funkcję administratora i proboszcza parafii, remontowano ołtarze, w tym ołtarz główny, do którego krakowski malarz Władysław Rossowski namalował kopię starszego obrazu ukazującego patronkę kościoła, sprawiono ponadto barwne przeszklenia do okien prezbiterium,
nawy i kaplicy, w roku 1897 odnowiono chór muzyczny i organy, a następnie elewacje (1898), odmalowano także wnętrze (1899). Kościół remontowano również w latach 20. i 30. XX wieku. W tym czasie, w roku 1928, powstała dekoracja malarska ścian, wykonana według projektu Władysława Gengi, dyrektora Państwowej Szkoły Zawodowej Spisko-Orawskiej w Nowym Targu, zamalowana po pożarze w roku 1932, w czasie którego poważnie ucierpiały ołtarze (ołtarz św. Walentego spłonął doszczętnie). W związku z utratą funkcji świątyni parafialnej po poświęceniu w roku 1951 kościoła pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa budowla popadała w stopniowe zaniedbanie. Stan ten zmieniły prace restauracyjne uskutecznione na przełomie lat 60. i 70. XX wieku, a także akcja konserwatorska
prowadzona sukcesywnie po reerygowaniu parafii (1983), szczególnie w latach 1990–1996.
 

Uwagi konserwatorskie dotyczące zasobu witrażowego
Witraże w stanie dobrym; lokalne niewielkie odkształcenia dolnych pól, drobne zabrudzenia. Oszklenie zewnętrzne (pojedyncze) bez wentylacji wewnętrznej, nieszczelne. Zalecenia: przegląd konserwatorski witraży, renowacja oszklenia zewnętrznego.
 

Dzieje zasobu witrażowego
Kościół pw. św. Katarzyny otrzymał barwne przeszklenia w latach 90. XIX wieku w toku remontu prowadzonego przez ks. Michała Wawrzynowskiego. Ich projektant i wykonawca pozostają nieustaleni. Witraże okien prezbiterium powstały w roku 1892. W zestawieniu nabytków do kościoła ks. Wawrzynowski wyszczególnił wówczas okna nowe do w. Ołtarza za 50 złr [AKKM, Wizytacje dziekańskie…, Przedmiot sprawiony do kościoła w N. Targu, 26 XI 1892]. Pozostałe przeszklenia zamówiono w kolejnych latach, najpóźniej w roku 1896, kiedy w sprawozdaniu z wizytacji dziekańskiej odnotowano: witraże, niedawno sprawione [AKKM, Wizytacje dziekańskie…, parafia Nowy Targ, 1 XII 1896; APNowT, PAR/12/8]. Sądząc na podstawie fotografii Tadeusza Przypkowskiego z roku 1930, na których widoczne są niektóre okna kościoła [WUOZ, Fototeka], obecne przeszklenia mają tę samą kompozycję co witraże z końca XIX wieku pomimo licznych reperacji w okresie późniejszym.
W roku 1931 krakowska pracownia Romana Ryniewicza przeprowadziła kosztem blisko 1 800 zł generalny remont witraży; z pewnością wymieniano szkło i ołów, a zapewne dokonano także pewnych modyfikacji kompozycji [APNowT, PAR/12/8 ARR, Kopiał…, vol. A, List do ks. Jana Tobolaka, proboszcza w Zakopanem, 16 II 1932]. Ta sama pracownia naprawiała witraże również po pożarze w roku 1932 [ARR, karta korespondencyjna, 29 V 1932]. Przeołowienia wymagały wówczas dwa pola i jeden wentylator, konieczne były także uzupełnienia szkieł [ARR, Kopiał…, vol. A, oferta z 2 VI 1932 roku; APNowT, PAR/12/8]. Koszt napraw wyniósł 220 zł [ARR, Księga…, vol. A, płatność 19 VIII 1932]. Współpraca pomiędzy witrażownikiem a ks. Karabułą musiała układać się bardzo dobrze, skoro kilka lat później, pod koniec 1938 roku, kapłan zlecił firmie Ryniewicza wykonanie witrażu do klatki schodowej w wikarówce, w którym użyty miał zostać taki sam wzór jak w kompozycjach w kościele [ARR, karta korespondencyjna, 15 XI 1938; Kopiał…, vol. b, 17 XI 1938; Księga…, vol. C i D, płatności
w okresie 27 XI 1938 – 25 VIII 1939 na łączną kwotę 500 zł]. Kompozycja została zniszczona podczas wojny, a jej pozostałości zdeponowano w roku 1947 na poddaszu wikarówki [APNowT, PAR/12/9, s. 3, 9]. W roku 1950 Ryniewicz wykonał również nieistniejące obecnie oszklenie nowej świątyni parafialnej w Nowym Targu [APNowT, PAR/12/9, s. 16].
Witraże kościoła św. Katarzyny, zwłaszcza kompozycje po stronie południowej, zostały poważnie uszkodzone w roku 1945 przy przejściu frontu [APNowT, PAR/12/9, s. 3]. W zestawieniu strat wojennych odnotowano wówczas: dwa okna witrażowe średniej wielkości całkiem zniszczone, w 4 oknach wybite szyby [AKKM, Straty wojenne…, pismo z 17 V 1945, dołączono fotografię, na której widoczne jest już naprawione przeszklenie okna w południowym ramieniu transeptu]. Jeszcze tego samego roku dokładnie według dawnych wzorów reperowała je firma Wojciecha Kaima z Limanowej [APNowT, PAR/12/9, s. 4]. W latach 1987–1988 witraże odnawiała krakowska pracownia Anny Zarzyckiej. W toku tych prac wykonano na wzór starszych witraży przeszklenie do północnego okna transeptu [informacja uzyskana od ks. Mieczysława Łukaszczyka, ówczesnego proboszcza parafii;
inaczej w: Łukaszczyk 1997, s. 167, 174].
 
bibliografia

Źródła archiwalne dotyczące budowli
AKKM (Archiwum Krakowskiej Kurii Metropolitalnej), APA 223, Akta Parafii Nowy Targ
APNowT (Archiwum parafii pw. św. Katarzyny w Nowym Targu), PAR/12/8, Książka pamiątkowa

Opracowania dotyczące budowli
Zabytki1938 - Zabytki sztuki w Polsce. Inwentarz topograficzny, cz. 3: Województwo krakowskie, t. 1, z. 1: Powiat nowotarski, oprac. Tadeusz Szydłowski, Warszawa 1938), s. 128-134.
Kumor 1991 - ks. Bolesław Kumor, Parafie podhalańskie (do 1550 r.), w: Dzieje miasta Nowego Targu, red. Mieczysław Adamczyk, Nowy Targ 1991, s. 61–64.
Łukaszczyk 1997 - ks. Mieczysław Łukaszczyk, 650 lat parafii św. Katarzyny w Nowym Targu, Kalwaria Zebrzydowska 1997.
Skorupa 2004 - Andrzej Skorupa, Zabytkowe kościoły Niżniego Podhala, Kraków 2004, 103-113.
Kowalik 2006 - Beata Kowalik, Nowy Targ 1867–1918. Pół wieku, które zmieniło oblicze miasta, Nowy Targ 2006, s. 234-237.
 

Dokumenty konserwatorskie dotyczące budowli
WUOZ (Archiwum Małopolskiego Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, Kraków),Teczka obiektowa kościoła pw. św. Katarzyny w Nowym Targu
WUOZ, Karta ewidencyjna kościoła pw. św. Katarzyny w Nowym Targu, oprac. Andrzej Siwek, 1996.

Źródła archiwalne dotyczące zasobu witrażowego
AKKM (Archiwum Krakowskiej Kurii Metropolitalnej), b. sygn., Straty wojenne – ankieta z 1945 i 1946; b. sygn., Wizytacje dziekańskie. Dekanat Nowy Targ;
APNowT (Archiwum Parafii pw. św. Katarzyny w Nowym Targu), PAR/12/8, Książka pamiątkowa, b.p.; PAR/12/9, Kronika parafii nowotarskiej, t. III;
ARR (Archiwum pracowni Romana Ryniewicza, w posiadaniu Elżbiety Zarzyckiej-Nowakowej, wnuczki witrażysty, Kraków), Kopiał korespondencji, vol. A, X 1931 – IV 1936; vol. B, IV 1936 – I 1946; Księga przychodu i rozchodu, vol. A, X 1931 – VIII 1934; vol. C, I 1937 – VI 1939; vol. D, VI 1939 – X 1940

 

Opracowania dotyczące zasobu
Łukaszczyk 1997 - ks. Mieczysław Łukaszczyk, 650 lat parafii św. Katarzyny w Nowym Targu, Kalwaria Zebrzydowska 1997, s. 77, 167, 174.
Autorstwo opracowania
Tomasz Szybisty
Autorstwo zdjęcia
CVP, Grzegorz Eliasiewicz i Rafał Ochęduszko