(fot. CVP, Grzegorz Eliasiewicz i Rafał Ochęduszko)

Kościół parafialny pw. Zesłania Ducha Świętego w Nowej Górze


Identyfikator:
Krak/Krzesz/3

Parafia
Parafia pw. Zesłania Ducha Świętego w Nowej Górze
Dekanat
Archidiecezja krakowska >>> dekanat Krzeszowice
Adres
Nowa Góra 483
Witraże lokalizacji:
przeszklenie bordiurowe z hierogramem Marii w polu maswerku (Is)
przeszklenie bordiurowe z herbem Pilawa w polu maswerku (IIs, IVn)
przeszklenie bordiurowe z hierogramem Chrystusa w polu maswerku (IIIn)
przeszklenie z motywami roślinnymi i geometrycznymi w „główkach” i polach maswerku (Vs, IXn)
przeszklenie z motywami roślinnymi i geometrycznymi w „główkach” i polach maswerku (VIIIs, XIIn)
przeszklenie z motywami roślinnymi i geometrycznymi w „główkach” i polach maswerku (VIIs, XIn)
przeszklenie z motywami roślinnymi i geometrycznymi w „główkach” i polach maswerku (VIs, Xn)
przeszklenie rozety z przedstawieniem gołębicy Ducha Świętego (XIIIw)
przeszklenie bordiurowe z motywami roślinnymi i geometrycznymi w „główkach” i polu maswerku (XIVw, XVw)
Opis budowli / Ogólna charakterystyka
Kościół w stylu „przejściowym” (elementy neoromańskie i neogotyckie). Murowany z cegły. Orientowany, z odchyleniem ku północy. Trójnawowa pseudobazylika beztranseptowa. Prezbiterium jednoprzęsłowe, zamknięte pięcioma bokami ośmioboku; przy nim zakrystia (od południa) i składzik (od północy). Zamknięcie prezbiterium okolone na zewnątrz arkadowym ogrojcem. Korpus czteroprzęsłowy, poprzedzony partią wieżową. W jej obrębie kaplica św. Barbary (dostępna z nawy południowej), kruchta i klatka schodowa (po stronie północnej). Empora organowa od zachodu (w partii wieży i ponad ostatnim przęsłem nawy środkowej). Sklepienia krzyżowe, oddzielone gurtami. Okna prostokątne zamknięte półkoliście, rozeta na osi fasady; we wszystkich witraże. W prezbiterium współczesne malowidła ścienne (w niszach nad wejściami do zakrystii i składziku) oraz imitujące je monochromatyczne obrazy ukazujące świętych i Chrystusa, umieszczone w dolnych, ślepych częściach okien. Skromne, głownie współczesne wyposażenie wnętrza. Fasada trójosiowa z nasadzoną centralnie wieżą.
 

Historia budowli
Kościół w Nowej Górze wzniesiono w latach 1885–1896 z fundacji Artura Potockiego i jego matki Katarzyny z Branickich Potockiej na miejscu wcześniejszej świątyni, zniszczonej przez pożar w nocy z 19 na 20 października 1875 roku. Poświęcenie kamienia węgielnego nastąpiło 10 października 1886. Kwestia autorstwa planów budowli nie została ostatecznie rozstrzygnięta. Najbardziej przekonywającą propozycję przedstawiła Joanna Groële-Kozioł: Nie ulega wątpliwości, że ogólną koncepcję kościoła opracował Teofil Żebrawski już w roku 1875. Zapewne problemy finansowe były powodem, dlaczego do prac budowlanych przystąpiono dopiero dziesięć lat później. Prowadzono je już według nowych planów, w których nieco zmodyfikowano pierwotny pomysł Żebrawskiego (dodając m.in. ogrojec okalający zamknięcie prezbiterium). Ich realizacja leżała w gestii Kazimierza Piotrowskiego i Stanisława Gawrona, z których pierwszy miał być odpowiedzialny za kwestie formalno-estetyczne, drugi zaś za kosztorys i zagadnienia techniczno-budowlane.
Konsekracji świątyni dokonał 11 września 1896 roku bp Jan Puzyna, ordynariusz krakowski. W kościele znajdowały się już wówczas ołtarze, ambona i chrzcielnica, dostarczone przez krakowski zakład Kazimierza Chodzińskiego (projektantem jednego z ołtarzy bocznych był Kazimierz Piotrowski). Wnętrze było ozdobione malowidłami wykonanymi wprost na cegle przez krakowskiego malarza Buszczyńskiego. Ponadto na ścianach prezbiterium, pod oknami, umieszczono wizerunki ośmiu świętych, patronów Potockich, namalowane na złoconej blasze przez Jana Fabińskiego z Rzeszowa. W oknach tej części kościoła, a być może we wszystkich oknach budowli, znajdowały się już prawdopodobnie witraże.
W roku 1900 świątynia wzbogaciła się o trzy nowe dzwony, tabernakulum i figurę Serca Jezusowego. Fasadę odnawiano w roku 1928. Trzy lata później sprawiono balaski do prezbiterium. W roku 1933
przeprowadzono generalny remont wnętrza – ściany wyłożono wówczas litozytem, przebudowano chór muzyczny, a na suficie wykonano skromną polichromię według projektu Juliana Krupskiego.
Gruntowne prace remontowe uskuteczniono także w latach 1978– 1982. W tym okresie wzniesiono nowy chór muzyczny i obecny ołtarz główny. Ponadto sprawiono do prezbiterium witraż Zesłanie
Ducha Świętego (do okna środkowego) oraz dziewięć nowych obrazów ukazujących świętych patronów Polski (w miejsce patronów Potockich) i Chrystusa (Serce Jezusa), którego wizerunek umieszczono na osi kościoła, w miejscu wcześniej zasłoniętym przez historyzującą nastawę ołtarza głównego. W latach 90. XX wieku konserwowano fasadę i ogrojec. W roku 2001 odnowiono obrazy ukazujące Chrystusa i świętych. W tymże roku powstały dwa malowidła ścienne na ścianach prezbiterium – Ukrzyżowanie i Zmartwychwstanie.

Uwagi konserwatorskie dotyczące zasobu witrażowego
Uwagi konserwatorskie: Witraże w oknach prezbiterium i nawy w stanie średnim; widoczne drobne zabrudzenia, oszklenie zewnętrzne (pojedyncze) bez wentylacji wewnętrznej, nieszczelne. Witraże w oknach fasady w stanie złym; widoczne poważne ubytki i uszkodzenia oraz zaawansowana korozja ołowiu, brak oszklenia zewnętrznego. Zalecenia: kompleksowa konserwacja witraży, renowacja i uzupełnienie oszklenia zewnętrznego.
 

Dzieje zasobu witrażowego
Wobec braku (lub niedostępności) przekazów źródłowych związanych z witrażami kościoła parafialnego w Nowej Górze oraz ich skromnym charakterem problematyczne jest już samo określenie czasu powstania tych przeszkleń. Abstrahując od współczesnej kompozycji w środkowym oknie zamknięcia prezbiterium, wydaje się, że witraże powstały w większości w okresie budowy kościoła. Wiadomo, że w tym czasie dwukrotnie płacono nieustalonemu szklarzowi (lub szklarzom): 21 września 1892 (blisko 934 korony) oraz 31 lipca 1894 roku (370 koron) [ANK, AKPot 466, s. 311–367, Rachunek Komitetu budowy nowego kościoła w Nowej Górze]. Niewątpliwie z lat 90. XIX wieku pochodzą skromne kompozycje w oknach prezbiterium (poza środkowym), zawierające m.in. herby fundatorów kościoła (IIs, IVn). Za takim datowaniem przemawia ponadto rodzaj użytego szkła oraz skromna bordiura z charakterystycznym zygzakiem, przypominającym chociażby motyw występujący w przeszkleniach okien nawy kościoła Bernardynów w Alwerni, wykonanych w roku 1890 przez krakowski zakład Teodora Zajdzikowskiego, czy w późniejszych, z 1903 roku, kompozycjach nieustalonego autorstwa w kościele parafialnym w Choczni (oba zespoły omówione w niniejszym tomie). Z kolei powtórzenie motywów pojawiających się w przeszkleniach okien prezbiterium (dwudzielne ramiona gwiazdek w dwóch odcieniach żółci) w wypełnieniach pól rozdysponowanych po obwodzie rozety w fasadzie pozwala przypuszczać, że i witraż nad głównym wejściem, a przynajmniej jego zewnętrzna część, powstał w okresie, gdy szklono okna prezbiterium.
Choć witraże w bocznych oknach fasady, środkowe partie rozety oraz kompozycje w oknach nawy (przeszklenia gomółkowe ze zróżnicowanymi motywami geometryczno-roślinnymi w „główkach” i polach maswerków, identyczne w parach okien każdego przęsła) różnią się od przeszkleń prezbiterium, wydaje się, że i one powstały w okresie budowy świątyni, choć – zwłaszcza przeszklenia okien nawy – mogły zostać przekształcone w późniejszym okresie. Przesłanką za takim datowaniem jest fakt, że kronika parafii, rejestrująca poważniejsze zmiany w wyposażeniu i dekoracji kościoła, jakie nastąpiły w latach 1916–1939, nie wspomina o pracach nad oszkleniem. Wprawdzie kronikarskie zapisy nie obejmują lat 1930–1931, a zatem ostatniego okresu proboszczowania ks. Jana Fołty, jednak zważywszy na marny stan kościoła stwierdzony w roku 1932, jest mało prawdopodobne, by witraże wprawiono rok lub dwa lata wcześniej [APNowG, Monumenta…, s. 410]. Gwoli rzetelności należy zwrócić uwagę, że w dość szczegółowym opisie świątyni w Nowej Górze, jaki ukazał się w roku 1896 na łamach „Czasu”, barwne przeszklenia nie zostały jednak odnotowane [por. Kronika, „Czas” 49, 1896, nr 214, s. 2].
Wiadomo ponadto, że w roku 1949 Krakowski Zakład Witrażów S.G. Żeleński wykonywał do Nowej Góry bliżej nieokreślone przeszklenia według projektu Zofii Leśniakowny [ADCzK, Wykaz robot…]. Raczej nie mogła to być kompozycja do środkowego okna prezbiterium, skoro w roku 1980 znajdowało się w nim zniszczone przeszklenie z białego szkła; w oknie umieszczony jest obecnie witraż Zesłanie Ducha Świętego z roku 1980, wykonany przez krakowską pracownię Paczków według projektu Macieja Kauczyńskiego [informacje uzyskane od artysty, projekt witrażu w jego zbiorach]. Być może chodziło więc o częściową wymianę kompozycji w oknach nawy (motywy w środkowych polach maswerków pierwszych trzech par okien tej części kościoła różnią się od wypełnień maswerków w oknach ostatniej pary). W toku remontu prowadzonego w latach 1978–1982 niewątpliwie naprawiano witraże prezbiterium i naw bocznych (przeołowienie i częściowa wymiana szkieł). Zapewne wówczas wyposażono je w oszklenie ochronne. Jak się wydaje, z powojennymi pracami należy łączyć powstanie przeszkleń w oknach zakrystii i składziku przy prezbiterium.
 
bibliografia

Źródła archiwalne dotyczące budowli
AKKM (Archiwum Krakowskiej Kurii Metropolitalnej), APA 221, Akta parafii Nowa Gora; ANK (Archiwum Narodowe w Krakowie), Archiwum Potockich z Krzeszowic, AKPot 466, Działalność społeczna: 1. Budowa kościoła w Nowej Górze (1885–1896); 2. Przebudowa domu ss. Służebniczek w Pisarach (1899); 3. Restauracja grobów rodzinnych Potockich w kościele w Krystynopolu (1890–1891); APNowG (Archiwum parafii pw. Zesłania Ducha Świętego w Nowej Górze), Monumenta Ecclesia Novimontis seu Regiestra
Źródła drukowane dotyczące budowli
Kronika, „Czas” 49, 1896, nr 214, s. 2
 

Opracowania dotyczące budowli
Polaczek 1914 – Stanisław Polaczek, Powiat Chrzanowski w W. Ks. Krakowskiem. Monografia historyczno-geograficzna, Kraków 1914, s. 246;
KZSP 1953 – Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie [Tekst], red. Jerzy Szablowski, Warszawa 1953, s. 118;
Groële-Kozioł 2001 – Joanna Groële -Kozioł, Architektura sakralna Teofila Żebrawskiego, Kraków 2001, praca magisterska pod kierunkiem dr. hab. Wojciecha Bałusa w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 35–41
 

Dokumenty konserwatorskie dotyczące budowli
WUOZ (Archiwum Małopolskiego Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, Kraków), Teczka obiektowa kościoła w Nowej Górze; WUOZ, Karta ewidencyjna
kościoła w Nowej Górze, oprac. Irena Konopka, Maria Filipowicz
1990
 

Źródła archiwalne dotyczące zasobu witrażowego
ADCzK (Archiwum prywatne Danuty Czapczyńskiej-Kleszczyńskiej, Kraków), Wykaz robot witrażowych od 1929 1 IX za Adama Żeleńskiego, odpis z oryginału w zbiorach prywatnych; ANK (Archiwum Narodowe w Krakowie), Archiwum Potockich z Krzeszowic, AKPot 466, Działalność społeczna: 1. Budowa kościoła w Nowej Górze (1885–1896); 2. Przebudowa domu ss. Służebniczek w Pisarach (1899); 3. Restauracja grobów rodzinnych Potockich w kościele w Krystynopolu (1890–1891); APNowG (Archiwum parafii pw. Zesłania Ducha Świętego w Nowej Górze), Monumenta Ecclesia Novimontis seu Regiestra
 

Autorstwo opracowania
Tomasz Szybisty
Autorstwo zdjęcia
CVP, Grzegorz Eliasiewicz i Rafał Ochęduszko