(fot. CVP, Grzegorz Eliasiewicz i Rafał Ochęduszko)

Kościół parafialny pw. św. Józefa w Kalwarii Zebrzydowskiej


Identyfikator:
Krak/Kalw/1

Parafia
parafia pw. św. Józefa w Kalwarii Zebrzydowskiej
Dekanat
Archidiecezja krakowska >>> dekanat Kalwaria
Adres
Kalwaria Zebrzydowska, Rynek 26
Witraże lokalizacji:
Matka Boska Niepokalanie Poczęta (Is)
Św. Józef (IIn)
Opis budowli / Ogólna charakterystyka
Kościół eklektyczny. Murowany z cegły, kaplice i zakrystia potynkowane. Jednonawowy, na planie krzyża, z transeptem o silnie zredukowanych ramionach, przedłużonych o zamknięte trójbocznie kaplice. Prezbiterium o szerokości równej szerokości nawy, krótkie, zamknięte trójbocznie, skierowane na zachód; za nim – na osi kościoła – zakrystia. Nawa czteroprzęsłowa, z chórem muzycznym w przęśle trzecim; przęsło czwarte – przy fasadzie – zredukowane, w jego dolnej kondygnacji kaplica Pana Jezusa Miłosiernego (od południa), przedsionek oraz schody wyprowadzone na chór muzyczny i wieżę. Prezbiterium i kaplice sklepione hemisferycznie, nawa nakryta systemem sklepień żaglastych. Okna prostokątne zamknięte półkoliście; we wszystkich witraże, z wyjątkiem dwóch w przęśle czwartym, w których zastosowano szybki kolorowe i trawione. Ściany i sklepienia pokryte malowidłami figuralno-ornamentalnymi w stylu młodopolskim z elementami art déco (między innymi postaci świętych polskich i Aniołów Stróżów). Wyposażenie zasadniczo barokowe (ołtarz główny) i neobarokowe. Fasada zwieńczona trójkątnym szczytem, z wieżą na osi; nad wejściem okulus z witrażem, po bokach nisze z posągami.
Historia budowli
W roku 1876, z inicjatywy burmistrza Kalwarii Antoniego Kłosowskiego, rada gminna podjęła myśl o budowie kościoła na rynku miasteczka, w miejscu zniszczonej kapliczki wzniesionej nad źródłem św. Jana Nepomucena w 1773, po spaleniu się drewnianego kościoła, który istniał przynajmniej od roku 1664. Nowa świątynia miała być na tyle duża, aby pomieścić trzy ołtarze, w tym główny, św. Józefa, oraz dwa boczne. Z końcem 1877 roku ks. Wojciech Janas zwrócił się do konsystorza z prośbą o zgodę na zbiórkę funduszy i podjęcie budowy według dołączonych planów, wykonanych przez budowniczego Ludwika Dziedzica z Wadowic. Komitet budowy kościoła zawiązał się dopiero dziesięć lat później. Do wznoszenia świątyni przystąpiono w roku 1902: 17 czerwca rozpoczęto wykopy pod fundamenty, a 29 lipca poświęcono kamień węgielny. W tym samym czasie w prasie ukazała się odezwa z prośbą o finansowe wsparcie budowy wraz z ryciną przedstawiającą projektowany kościół. W roku 1906 budowla została zasklepiona, wyprawiono i pomalowano mury we wnętrzu, urządzono chór muzyczny, położono posadzkę oraz oszklono okna. 19 marca 1908 kościół został poświęcony przez ks. Józefa Niecia, proboszcza parafii w Zebrzydowicach. Już w roku 1911 do prezbiterium od zachodu dostawiono zakrystię. Następnie z funduszy uzyskanych od parafian i Ludwika Hammerlinga, właściciela pobliskich Brodów, do płytkich ramion transeptu dobudowano kaplice: południową w 1924 i północną – rok później, według projektu Józefa Merendy, budowniczego z Podgórza (ołtarze kaplic, odpowiednio Serca Pana Jezusa i Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej, sprawił w roku 1929 Szczepan Łojek, właściciel fabryki mebli). W 1924 wykończono fasadę kościoła. W roku 1937, z okazji 50-lecia koronacji obrazu Matki Boskiej Kalwaryjskiej w klasztornej świątyni bernardynów, wnętrze kościoła zostało pokryte malowidłami figuralnymi i ornamentalnymi, wykonanymi w technice tempery przez Adama Mikszę i Karola Malczyka, artystę pochodzącego z pobliskiej wsi Barwałd Średni [na tablicy informacyjnej na fasadzie kościoła jako współpracownik Malczyka podany jest Adam Siemianowicz], a w prezbiterium ustawiono ołtarz zakupiony ze starego kościoła w Limanowej, umieszczając w nim obraz Świętej Rodziny pędzla Antoniego Gramatyki (artysty urodzonego w Kalwarii). Jeszcze w roku 1933 metropolita krakowski bp Adam Sapieha erygował przy kościele parafię, jednak funkcjonowała ona dopiero od 1942. W roku 1944 zostały założone dwa witraże w oknach prezbiterium. W 1990 odnowiono ołtarz główny i elewacje, a malowidła poddano konserwacji pod kierunkiem Karola Pustelnika. W kolejnych latach wystrój świątyni wzbogacił się o liczne witraże.
Uwagi konserwatorskie dotyczące zasobu witrażowego
Witraże w stanie dobrym; w witrażu IIn niewielki ubytek oryginalnego szkła, zabrudzenie powierzchni zewnętrznej, od wnętrza zainstalowany system odprowadzający skroploną parę wodną. Brak oszklenia zewnętrznego. Zalecenia: obserwacja stanu zachowania witraży, docelowo rozważyć wykonanie oszklenia zewnętrznego.
Dzieje zasobu witrażowego
W roku 1906 okna kościoła w Kalwarii Zebrzydowskiej oszklono fabrycznie wykonanymi szybkami trawionymi o wzorze imitującym koronkę z dodaniem szkieł kolorowych w górnych partiach. Opisany typ przeszklenia zachował się w południowym oknie czwartego przęsła nawy i w metalowych drzwiach na chór muzyczny. Blisko czterdzieści lat później, 21 maja 1944 roku, proboszcz ks. Józef Zwardoń poświęcił dwa witraże sprawione do okien prezbiterium staraniem rodzin Salwów (Is) i Kasprzaków (IIn) [APKal, Księga…]. Kompozycje zaprojektowała Zofia Leśniakówna [sygnatury na witrażach; ADCZK, Wykaz robót…], w nietypowej dla swej twórczości konwencji akademickiej, nieco zmodernizowanej, z elementami barokowymi (putta trzymające kartusze z hierogramami). Wykonawcą był Krakowski Zakład Witrażów S.G. Żeleński [sygnatury na witrażach; na tablicy informacyjnej na fasadzie kościoła jako wykonawca podany J. Józefiński]. W latach 90. XX wieku powstały kolejne witraże figuralne do okien nawy i kaplic. W oknach nawy przy chórze muzycznym: Jan Paweł II, papież (fundacja Banku Spółdzielczego w Kalwarii Zebrzydowskiej, 1995) i Kardynał Stefan Wyszyński, prymas Polski (fundacja Władysława i Jana Moskałów, 1998) – obydwa wykonane w krakowskiej pracowni Anny i Ireneusza Zarzyckich (sygnatura na witrażu z prymasem). W oknach nawy przy tęczy: Św. Stanisław Kostka (fundacja rodziców i dzieci przyjmujących i komunię świętą w latach 1994– 1996) i Serce Jezusa (fundacja rodziców i dzieci przystępujących do i komunii świętej w latach 1992–1993); w kaplicy Serca Pana Jezusa: Św. Wojciech (na pamiątkę przyjęcia sakramentu bierzmowania, 1998) i Św. Stanisław (fundacja rodziców i dzieci przystępujących do i komunii świętej w latach 1997–1998); w kaplicy Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej: Św. Faustyna (na witrażu sygnatura – monogram wiązany „AW”) i symbol Chrystusa Głosiciela Dobrej Nowiny (fundacja przyjmujących sakrament bierzmowania w roku 1997) – wszystkie zrealizowała pracownia Bolesława Szpechta w Krakowie [informacja uzyskana od Jerzego Nowaka]. W roku 2011 dwa przeszklenia pochodzące z czasu budowy kościoła zostały zastąpione witrażami: Gołębica Ducha Świętego – w okulusie nad chórem muzycznym, fundacja Piotra i Tadeusza Stelów i Rafała Mroza; Św. Ojciec Pio – w zakrystii, fundacja B. T. M. Koczurów (od zewnątrz zabezpieczony dodatkowym oszkleniem). Obie te prace przeznaczone są do oglądania z zewnątrz.
bibliografia

Źródła archiwalne dotyczące budowli
AKKM, APA 353, Akta parafii w Zebrzydowicach; 
APKal, Księga fundacyi kościółka S. Józefa w Kalwarii Zebrzydowskiej założona w roku 1887; Kronika parafialna (Ulterior Continuatio Libri Memorabilium parochie Zebrzydowic)

Źródła drukowane dotyczące budowli
Nowy kościół św. Józefa w Kalwarii, „Ilustracja Polska” 2, 1902, nr 32, s. 754; Kościół św. Józefa w Kalwarii Zebrzydowskiej, „Czas” 55, 1902, nr 184, s. 2
Źródła archiwalne dotyczące zasobu witrażowego
ADCZK, Wykaz robót witrażowych od 1929 1 IX za Adama Żeleńskiego, odpis z oryginału w zbiorach prywatnych; 
APKal, Księga fundacyi kościółka S. Józefa w Kalwarii Zebrzydowskiej założona w roku 1887; Kronika parafialna (Ulterior Continuatio Libri Memorabilium parochie Zebrzydowic)

Dokumenty konserwatorskie dotyczące zasobu witrażowego
WUOZ, Karty ewidencyjne witraży w prezbiterium i oszkleń dekoracyjnych, oprac. Danuta Czapczyńska-Kleszczyńska, 2010 
Uwagi
W nadświetlu wejścia do Domu Parafialnego znajduje się witraż wykonany w krakowskiej pracowni Jana Kusiaka [sygnatura na witrażu] przed 25 października 1931, gdy budowlę, określaną wówczas jako „Dom kościelny”, poświęcił wraz z witrażem bp krakowski Stefan Adam Sapieha. Kompozycja ukazuje litery „S”, „M”, „P” odnoszące się do Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej [APKal, Księga…].
Autorstwo opracowania
Danuta Czapczyńska-Kleszczyńska
Autorstwo zdjęcia
CVP, Grzegorz Eliasiewicz i Rafał Ochęduszko